Thông tin về nhà nông vì nhà nông

Cuộc sống nhà nông | Giữ hồn nghề dệt chiếu - CSNN 291

Cuộc sống nhà nông | Những cánh đồng cói xanh ngắt, những ngôi nhà vang lên tiếng lách cách của khung dệt, mồ hôi chảy trên những cánh đồng, trên những bàn chiếu dệt còn dang dở... Nghề trồng cói - dệt chiếu chưa bao giờ nhàn hạ, nhưng những nông dân này họ vẫn 1 mực gắn bó với nghề. Gắn bó vì mưu sinh và cũng vì đây là nghề truyền thống có tuổi đời hàng thế kỷ của quê hương mình.

Cuộc sống nhà nông | "Nước mặn đồng chua đất cày lên sỏi đá" là những gì có thể nói về vùng đất Quảng Khê - Quảng Xương - Thanh Hóa. Những  người nông dân đã biến những điều tưởng chừng như bất lợi của mình thành những đồng cói ngút ngàn, bát ngát. Làng Nga xã Quảng Khê thường gọi tắt là làng Nga Khê là 1 trong những làng trồng cây cói hay còn được người dân gọi là cây lác của huyện Quảng Xương. Chiếu Nga Khê cũng là loại chiếu có tiếng của làng quê này. Trời càng nắng thì những người làm cói càng phải tranh thủ ra đồng cắt để phơi lác. 

Vợ chồng cô Ngân đã gắn bó với những đồng cói từ mấy chục năm nay. Những cây cói cao quá đầu người, công việc cắt cói rất nặng nhọc, đòi hỏi phải có sức khỏe. Vì thế những người đàn ông thường đảm nhiệm việc này. Hưng là con trai cô Ngân sẽ là người cắt cói hôm nay. Trước đây Hưng đã từng rời quê lên thành phố làm thuê. Sau nhiều năm bôn ba nơi phố thị Hưng đã quyết định quay về gắn bó với đồng cói quê nhà..

Cói sau khi  cắt sẽ được rũ để loại bỏ những  phần lá thừa, lá già. Cói được rũ và chia làm 3 loại, loại  dài nhất 1m6  => 1m8 để dệt chiếu m6, mét rưỡi. Loại trung bình 1 mét rưỡi để dệt chiếu m2. Loại ngắn nhất để dệt chiếu nhỏ dưới 1 m.  Trung bình mỗi hộ dân có thể thu được 40 => 60 triệu đồng tiền cói khô, cao gấp 3-4 lần so với trồng lúa hay các loại rau màu khác. Vì thế, trước đây ở Nga Khê,  cói chỉ là cây mọc hoang chịu được hạn mặn. Sau này do hiệu quả kinh tế cao nên cói được quy hoạch để trồng thay lúa. Trồng cói, thu cói vất vả nhưng ai nấy đều vui vì chỉ cần ra đồng cắt được cói, phơi được cói là có tiền...Những bó cói thu được sẽ được cô Nga bán 1 phần cho những hộ dệt chiếu trong làng. Còn phần khác được chuyển đi các vùng khác. Trong đó, có cả nhiều làng chiếu nổi danh như làng chiếu Hới ở Thái Bình, làng chiếu Bảo Hà ở Hải Phòng....

Như đã hẹn trước, hôm nay tôi sẽ đến gia đình bác Tô Xuân Hiền – người đã dành 10 năm để khôi phục nghề dệt chiếu thủ công ở làng Bảo Hà…Nghề làm chiếu diễn ra quanh năm, nhưng thời điểm dệt chiếu đẹp nhất là vào mùa khô hanh tức là vào những tháng cuối năm. Bởi lúc này sợi cói sẽ khô và không bị ẩm, mốc do vậy mà chiếu dệt ra sẽ đẹp hơn… Hàng ngày ở nhà bác Hiền có khoảng gần 10 người đến dệt chiếu thủ công, người kéo đay, người dệt cói… Đây là lần đầu tiên tôi tiếp xúc với công việc này nên phải mất một lúc để làm quen…

Những chiếc khung dệt chiếu thủ công được các cụ xưa truyền lại cho người làng và đến nay mặc dù rất nhiều làng dệt chiếu xung quanh đã chuyển sang dệt chiếu máy để nâng cao sản lượng thì người làng Bảo Hà vẫn quyết tâm giữ lại nghề dệt chiếu thủ công như thế này… Sợi dọc là đay, còn sợi ngang là cói. Vật dụng này được gọi là go dệt chiếu. Những sợi đay được luồn vào go rồi căng trên khung dệt. Cói được buộc vào 2 đầu rồi kéo căng, ở giữa khung dệt bao giờ cũng có 1 cái giá đỡ người làng nghề gọi là yên. Cái yên này để giữ cho đay luôn kéo căng trong suốt quá trình dệt chiếu…Tùy vào kích thước của chiếu mà người làm có thể tăng hay giảm sợi đay.Chiếc khung dệt này sẽ cho ra một chiếc chiếu có chiều rộng 1,5m và chiều dài là 1,9m. Đã có 120 sợi đay được mắc qua go. Hôm nay tôi sẽ thử sức với công việc dệt chiếu thủ công này…

Bắt đầu dệt chiếu, người thợ sẽ bôi lên sợi đay một lớp mỡ để sợi đay trơn và dai hơn.. Dệt chiếu thủ công là công việc của hai người. Một người dập go còn một người đưa cói vào khung dệt. Mỗi một công đoạn đều phải đòi hỏi một kỹ năng riêng. Hôm nay tôi dệt chiếu cùng với chị Huế. Chị Huế là người Thái Bình – cũng làm nghề dệt chiếu, sau đó chị lấy chồng về làng Bảo Hà và lại tiếp tục dệt chiếu cùng với những người dân trong làng… Có lẽ do tôi dùng lực để dập go không đều nên một sợi dây đay đã bị đứt

Trong những công đoạn của nghề làm chiếu có lẽ đưa được từng sợi cói vào xuyên qua những sợi đay là công việc khó khăn nhất đối với tôi. Sau rất nhiều lần thử nhưng tôi vẫn chưa thể đưa được một sợi cói nào vào khung dệt…

Với những người giỏi và có nhiều kinh nghiệm họ sẽ biết cách đưa cói để tạo ra những đường vân trên chiếu. Người ta gọi đó là chiếu cải – một loại chiếu đẹp nhưng rất đắt nên phải có khách đặt thì mới dệt…

Rất nhiều hoa văn được in lên bề mặt chiếu…Theo giới thiệu của cô Mịn thì màu được dùng để in chiếu là màu dùng thực phẩm được bác Hiền pha chế theo bí quyết riêng để khi in lên cói sẽ cho màu tươi và đẹp nhất.

Có rất nhiều những cái khung in cói ở đây…Mỗi cái khung sẽ cho ra các loại chiếu khác nhau như: Chiếu mừng thọ, chiếu đám cưới và chiếu hoa thông thường, những chiếc khung in chiếu được thay đổi hoa văn theo từng năm. Nhưng có một khung được sử dụng trong toàn bộ chiếc chiếu được dệt ở làng đó là dòng chữ: Quê hương Vĩnh Bảo – Hải Phòng.

Chiếu in xong, màu khá thâm và không thể dùng ngay mà còn trải qua một công đoạn nữa đó là hấp chiếu. Trước đây nhà bác Hiền vẫn sử dụng những lò hấp bằng than còn hiện tại đã cải tiến hơn với cái lò hơi này. Mỗi lần hấp chiếc lò này chứa được khoảng 20 lá chiếu.

Trong khi chờ chiếu chín, tôi giúp các cô đi phơi những cái chiếu đã dệt hoàn thiện. Chiếu phải phơi khô thì mới đem vào in được. Thời điểm phơi chiếu là lúc nắng nhất trong ngày để sợi chiếu khô đều. Sau khoảng 50 phút hấp trong lò hơi với nhiệt độ lên đến 1000 độ C, màu đã chín trên từng sợi cói lúc này chiếu mới được lấy ra…màu sắc đã hoàn toàn thay đổi và những hóa văn trên chiếu có màu tươi hơn rất nhiều.  Sau khi chiếu nguội cũng là lúc hoàn thiện và không cần phải phơi thêm…Những chiếc chiếu hoàn thiện sẽ được cất giữ trong kho này để bán quanh năm…

Hiện tại, người con cả của bác Hiền đã nối nghiệp làm chiếu. 13 năm kể từ ngày bắt tay vào khôi phục lại nghề dệt chiếu thủ công, bác Hiền đã yên tâm hơn về tâm huyết của mình đã có người tiếp nối.

Những chiếc chiếu sau khi dệt sẽ được bán tại chợ phiên...Trước mỗi phiên chợ bác Bùi Thị Cờ là vợ của bác Hiền dậy từ sớm để chọn chiếu đi chợ. Tôi cũng không biết là những chiếc chiếu như thế nào sẽ được chọn để đem đi buổi chợ hôm nay…Mỗi phiên chợ bác Hiền đem khoảng gần 100 đôi chiếu nhiều loại khác nhau nên chú Đông là người chuyên chở chiếu đến các chợ quanh vùng, còn bác Hiền thì chở chiếu bằng xe máy. Để tìm được đầu ra cho chiếu và để người tiêu dùng biết đến sản phẩm chiếu cói dệt thủ công bác Hiền tìm ra câu trả lời là các phiên chợ quê hằng ngày. Kể từ khi khôi phục lại nghề chiếu cho đến nay đã ngoài 60 tuổi bác Hiền không bỏ bất cứ phiên chợ nào.

Cụ Nguyễn Thị Cúc năm nay đã gần 80 tuổi, hôm nay cụ đến chợ để tự tay chọn 1 đôi chiếu dệt thủ công hoàn toàn bằng cói và đay…

Cụ Nguyễn Thị Cúc – Xã Tiền Phong – Vĩnh Bảo – Hải Phòng: "Tớ thích mua chiếu đay mặc dù nó có đắt hơn nhưng mà nó bền."

Ngoài những người chỉ thích chiếu đay dệt tay thì cũng có những người mua chiếu dệt máy vì giá thành rẻ hơn. Cô Mái chỉ cho tôi cách nhận biết giữa chiếu dệt thủ công và chiếu dệt máy…Mọi người đến mua chiếu mỗi lúc một đông, bác Hiền tranh thủ quảng cáo chiếu với khách hàng. Trên mỗi chiếc chiếu sẽ in rất nhiều hoa văn khác nhau nhưng đã là chiếu của làng Bảo Hà dệt nên thì sẽ có dòng chữ Quê hương Vĩnh Bảo. Đây cũng là một cách để bác Hiền giới thiệu chiếu đến nhiều người…

Chợ dần về trưa, khách đã vắng hơn. Chúng tôi chuẩn bị dọn hàng ra về, bác Hiền tổng kết buổi chợ hôm nay bán được hơn 2 chục đôi chiếu bán được khoảng trên dưới 4 triệu. Nhưng vẫn còn ít, phiên chợ kết thúc, tôi cùng bác Hiền thu dọn chiếu trở về nhà. Qua mỗi phiên chợ như thế này, những chiếc chiếu dệt thủ công đã tự khẳng định được chỗ đứng của mình. Rất nhiều người vẫn tìm đến những chiếc chiếu được dệt nên từ cói và đay. Sự khăng khít giữa cói và đay được chính những người dân làng chiếu ví như tình cảm của vợ và chồng nên những người dùng cũng tự mình gắn bó với những chiếc chiếu thủ công...

.Không  chỉ có ở  làng chiếu Bảo Hà, ở miền Trung nắng gió, người dân Chiêm Tây cũng đang cùng nhau bền bỉ giữ nghề dệt chiếu thủ công... Nằm cách biệt hoàn toàn với thị xã Điện Bàn, 3 mặt Bắc - Đông - Tây giáp sông Thu Bồn, làng Chiêm Tây như 1 ốc đảo giữa dòng sông Thu... Gia đình bà Biên là hộ gia đình dệt chiếu lớn nhất làng Chiêm Tây.  Dù đã tồn tại hơn 2 thế kỷ nhưng cách dệt chiếu ở làng Chiêm Tây không có nhiều thay đổi vẫn hoàn toàn thủ công. Người làm sẽ nhuộm cói theo màu mình cần rồi phơi nắng và đem vào dệt.  Trong đó loại chiếu có tiếng nhất của Chiêm Tây là chiếu bắt chữ nhưng hiện nay có rất ít nhà làm bởi loại chiếu này phải bỏ công gấp đôi gấp 3. thợ làm phải có óc thẩm mỹ, có tay nghề cao mới định vị được sợi lác màu nổi - màu chìm ra sao để chữ nổi bật sau khi dệt.... Bản thân bà Biên khi làm loại chiếu này cũng cần sự hỗ trợ của 2 người con để xác định vị trí nổi của chữ vì giờ mắt bà đã kém.

Nhìn 3 mẹ con bà Biên cùng nhau dệt chiếu tôi cũng vui mừng cho tương lai của nghề dệt chiếu Chiêm Tây vì có được những thế hệ trẻ kế cận. Nhưng bà Biên cho tôi biết ít năm trước làng chiếu Chiêm Tây đã đứng trước nguy cơ xóa sổ... Với địa thế giáp sông Thu Bồn, năm này qua năm khác làng Chiêm Tây đều đối diện với tình trạng sát lở... Trước sự bồi lấp của sông Thu Bồn, những năm 90, 2/3 số dân trong làng đã chuyển đi nơi khác sinh sống. số còn lại long đong với công cuộc mưu sinh khi diện tích trồng đay, lác hay cói bị nhấn chìm dưới dòng sông. 

Người có công lớn trong việc thu hút người dân trở về làng là ông Bùi Tiến Quốc  - 1 kiến trúc sư từng có thời gian công tác tại Viện kiến trúc sư của Pháp. Ông cũng là người rất tâm huyết trong các dự án bảo vệ các làng quê Việt, phát triển sinh thái... Khi ông đến tỉnh Quảng Nam đang có kế hoạch di rời làng Chiêm Tây... Ông Quốc đã xây dựng 1 kế hoạch phát triển khu sinh thái nhà vườn Chiêm Tây...Những bờ kè được xây dựng chống sạt lở...Nhờ vậy hơn 150 hộ dân đã có thể ở lại làng an cư - lạc nghiệp.

Đến làng Chiêm Tây hôm nay có thể cảm nhận rất rõ sức sống tươi mới tràn ngập ngôi làng ..Âm thanh dệt chiếu lại vang lên trên trong những ngôi nhà bình yên với những người nông dân yêu nghề dệt chiếu của mình.  Dù ở Nga Khê...Bảo Hà hay Chiêm Tây...ngày mới đều được bắt đầu bằng màu xanh của cói, bằng với một âm thanh quen thuộc của những chiếc go dệt chiếu. Những nông dân ấy  vẫn cần mẫn cắt cói,phơi cói vẫn nhịp nhàng  trong từng nhịp go để làm nên những chiếc chiếu nghĩa tình cho đời.

Bình luận

Bình luận chủ đề này!
1 - / bản ghi