Thông tin về nhà nông vì nhà nông

Cuộc sống nhà nông | Sức sống của làng gốm Chăm

Cuộc sống nhà nông | Những đứa trẻ Chăm từ nhỏ đã chơi với đất. Những con giống, chiếc bình chiếc lọ méo mó, vụng về nhưng lại là cầu nối để trò chuyện với thế giới bên ngoài của chúng. Sự gắn bó, say mê với gốm bắt đầu từ đó. Trải qua bao biến thiên lịch sử , những lớp bụi thời gian không thể che phủ những giá trị độc đáo của nghệ thuật vương quốc Champa cổ xưa... Những đứa trẻ ấy, chúng lớn lên và luôn đau đáu nỗi niềm, làm sao gìn giữ và phát triển được nghệ thuật tạo hình Chăm Pa, làm sao để nghề gốm Champa quay trở lại được thời kỳ hoàng kim của hàng nghìn năm trước..

Cuộc sống nhà nông | Sức sống của làng gốm Chăm

Không mượt mà như màu men của gốm Bát Tràng, không kiêu kỳ như gốm Bình Dương hay mềm mại như gốm Chu Đậu. Những sản phẩm gốm Chăm như thế này mang lại cảm giác thô sơ, phóng khoáng, giản dị như chính tính cách của những con người làm ra nó. Ẩn chứa bên trong vẻ ngoài thô mộc ấy là 1 nét duyên thầm mặn mòi cái nắng cái gió miền Trung làm say lòng người....Chương trình Cuộc sống nhà nông ngày hôm nay sẽ là câu chuyện về gốm chăm được kể từ chính những người Chăm hiền lành, chăm chỉ.

Đầu tiên, chúng ta sẽ cùng đến với Thánh địa Mỹ Sơn - nơi lưu giữ lớp trầm tích tráng lệ của Văn hóa Champa. Đằng sau những quần thể đền tháp nhuốm màu mưa nắng này là câu hỏi " Người Chăm cổ xưa đã dung chất kết dính gì để xây được những đền tháp này". Đã có rất nhiều nhà khoa học trong nước và nước ngoài nghiên cứu nhưng đều chưa có câu trả lời thích đáng. Nhiều cuộc tranh luận tưởng như không có hồi kết cho đến khi Nguyễn Đáng - một thợ gốm trong vùng công bố công trình của mình…

Đây là Nguyễn Quá - người được biết đến là gã khùng làng Chăm. Bởi lẽ ông dám gác lại mọi toan lo cơm áo gạo tiền, chỉ để chuyên tâm nghiên cứu về sự bí ẩn của những viên gạch có niên đại hàng trăm năm ở Thánh địa Mỹ Sơn.

Ông Nguyễn Quá

Xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam

Đối với viên gạch chăm thì tôi cũng có thắc mắc tại sao trải qua hàng trăm năm mưa gió mà nó vẫn tồn tại.

Bí ẩn trong những viên gạch được ông Quá giải mã nằm ở hai yếu tố: phụ gia tăng độ kết dính và vật liệu gạch phục chế. Để có được câu trả lời này, ông Quá phải trải qua nhiều thử nghiệm mang tính quyết định tới số phận cả xưởng gốm của gia đình ông. Mẻ gạch đầu tiên có dấu hiệu rời rạc. Mẻ thứ hai mặt gạch bị muối hóa rồi nát dần. Mẻ thứ 3 cũng chưa thành công…

Ông Nguyễn Quá

Xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam

Không nản chí, ông Quá vẫn kiên trì tiếp tục những mẻ gạch với những công thức khác nhau Từ kinh nghiêm làm gốm mấy chục năm với những kinh nghiệm truyền thống trong việc ủ, luyện đất sét; thời gian phơi nắng; nhiệt độ nung… kết hợp với một số công thức giả định của các chuyên gia , cuối cùng ông đã cho ra lò những viên gạch đạt chuẩn tương đương với những viên gạch Chăm cổ xưa để phục vụ cho công tác trùng tu những ngôi tháp cổ.

Ông Quá tiết lộ, đất để làm gạch Chăm phải là loại đất được lọc bằng phương pháp thủ công một cách cẩn thận. Khi đất miết đến mức không còn độ nhám hay sỏi cặn, qua 2 đợt ủ, 2 đợt nhồi mất khoảng gần 1 tháng rồi mới cho vào khuôn gỗ. Sau 7 - 8 ngày, gạch ráo hẳn sẽ được đem mài sơ bộ rồi tiếp tục phơi cho khô hoàn toàn trong vòng 10 - 15 ngày. Công đoạn cuối là nung trong lò khoảng 6 - 7 ngày với nhiệt độ biến động qua từng giờ…

Gạch ra khuôn sẽ được phơi nơi không nắng quá cũng không râm quá. Đến khi vừa đủ độ thì thêm một lần gọt dũa trước khi đưa vào lò nung ở nhiệt độ 900oC trong 10 ngày.

Ông Nguyễn Quá

Xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam

Không như gạch xây dựng bình thường, gạch Chăm chỉ cần một vết sứt dù bằng hạt gạo đã trở nên vô giá trị. Vì thế, việc kiểm tra gạch trở nên vô cùng quan trọng. Ông Quá chỉ cần nghe tiếng gõ lên viên gạch là biết được chất lượng gạch có đạt chuẩn hay không .

Công nghệ làm gạch bằng máy hiện nay , 1 ngày, người ta có thể làm được hàng vạn viên gạch xây dựng. Nhưng không thể áp dụng kỹ thuật đó vào làm gạch Chăm được . Để có được vài trăm viên gạch Chăm ông Quả đã phải mất vài tháng trời …Bấy nhiêu cũng đủ thấy tâm huyết mà người đàn ông này dành cho loại gạch độc đáo trong nghệ thuật kiến trúc cổ xưa của nhân loại.

Ông Nguyễn Quá

Xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam

Những viên gạch này được đánh giá là có chất lượng tương đồng với kiệt tác đã được khởi dựng và tồn tại từ hơn 1.500 năm trước. Bởi thế, 10 nghìn viên gạch đã đượcUNESCO chọn cho việc trùng tu nhóm tháp G và tháp E7 trong khu di sản thế giới thánh địa Mỹ Sơn… Đó là những trái ngọt sau bao năm tháng nhọc nhằn mà ông Quá gọi là thử thách để đến với cơ duyên.

Ông Nguyễn Quá

Xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam

Cuộc đời là những cơ duyên. Sự khó khăn làm cho con người ta trở nên lớn mạnh hơn.

Dường như cơ duyên với gốm Chăm của ông Quá không dừng ở những viên gạch…

Ông còn trải nghiệm ở những sản phẩm điêu khắc đậm nét văn hóa chăm khác…

Trôi hình…

Ở mỗi cộng đồng Chăm đều tồn tại một đội múa với những điệu múa cổ xưa nhất…

Những thân đoạn của người con gái Chăm uyển chuyển , những ngón tay xòe ra cuộn vào mềm mại như những cánh hoa …Hình tượng vũ nữ Chăm đã được lưu giữ ở nhiều công trình kiến trúc đền tháp và ở những tác phẩm gốm…Trong đó, vũ nữ Trà Kiệu là một tuyệt tác…

việc sao chép những tuyệt tác này đòi hỏi người nghệ nhân phải có khả năng làm những bản sao đó vẫn mang hồn cốt xưa cũ nhưng lại phải có dấu ấn cá nhân của bàn tay tài hoa của người thợ…

Ông Nguyễn Quá

Xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam

Chuẩn ở đây không phải là kích thước nhưng cũng phụ thuộc vào hình dáng từng chi tiết 1. Tạo hình ở đây không phải là người thợ mang đất nén mà phải tạo ra 1 hình thế.Muốn làm cho thần thái nguyên bản sao từ bản gốc thì phải tập trung tư duy. Đưa cả linh hồn vào đó. Đường nét phải tinh xảo.

Ông Quá mất nhiều thời gian mới có thể hài lòng với tượng gốm Vũ nữ Trà Kiệu của mình… Đây đã là lần sửa thứ 2 của tượng gốm Vũ nữ Trà Kiệu này…

Ông Nguyễn Quá

Xã Duy Hòa, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam

Có người thì làm hạt này nó méo đi 1 chút. Tôi làm nó tròn. Có người làm hạt lớn. Tôi làm hạt vừa. Tự sự kỹ thuật sẽ làm nên cái hồn cho tác phẩm mà người nghệ nhân có khi không can thiệp được.

Ngoài vũ nữ Trà Kiệu, ông Quá còn thành công ở nhiều tác phẩm điêu khắc truyền thống khác của gốm Chăm…Ở mỗi tác phẩm, bên cạnh nét quen thuộc là những dấu ấn cá nhân mang tên Nguyễn Quá vừa tỉ mỉ phỏng khoáng nhưng cũng rất mạnh dạn….

Dẫn 2 : Vâng, những sản phẩm mang đậm màu sắc Chăm, văn hóa Chăm luôn có những nét đẹp riêng có thể dễ dàng chinh phục bất cứ ai, kể cả những người khó tính nhất. Nhắc tới Gốm Chăm mà chỉ nói đến như gạch, bình trang trí hay tượng thì quả là chưa đủ. Và càng thiếu sót hơn nữa nếu nhắc đến gốm Chăm mà thiếu đi Bàu Trúc - làng gốm bên dòng sông Quao - nơi sở hữu loại đất sét đặc biệt dẻo, mịn, độ bền, láng mịn rất cao sau khi nung, là nguyên liệu hiếm có để tạo ra sản phẩm gốm Chăm. (Gạt)

Nổi tiếng khắp thiên hạ không phải vì tuổi nghề gốm hơn 1.000 năm, sản phẩm gốm rất đẹp và chất lượng bền bỉ mà làng gốm Bàu Trúc còn có những chuyện lạ và độc đáo mang đậm sắc thái của tập tục mẫu hệ dân tộc Chăm truyền đời bao thế hệ.

Theo chế độ mẫu hệ, trẻ em làm Chăm sinh ra mang họ Mẹ. Con gái làng Chăm từ năm 12 - 13 tuổi đã phải học nghề làm gốm từ Mẹ. Để đến khi lấy chồng, sinh con họ có thể tự tay làm ra những vật dụng cần thiết cho gia đình.Cũng từ đó mà nghề gốm Bàu Trúc dược xem là để dành riêng cho phụ nữ.

Bà Đoàn Thị Phan - 1 nghệ nhân gắn bó với nghề gần 50 năm, cái nghề đã trở thành nghiệp. Với bà Phan, làm gốm không chỉ là để mưu sinh mà đó còn là cuộc sống và niềm đam mê. Vì thế dù cực nhọc bà vẫn gắn bó với nghề. Năm nay bước vào tuổi 66 tuổi, bà Phan vẫn thoăn thoắt đi quanh trụ, những khối đất biến hóa thành đủ hình dạng dưới bàn tay bà.

Bà Đoàn Thị Phan

Làng gốm Bàu Trúc , tỉnh Ninh Thuận

Làm gốm từ năm 18 tuổi bà Phan đã sớm làm quen với đất ...

Bài học đầu tiên của người thợ làm gối là nhồi đất. Đôi bàn tay khéo léo và điêu luyện, quan trọng phải tập trung để cảm nhận đất.

Bà Đoàn Thị Phan

Làng gốm Bàu Trúc , tỉnh Ninh Thuận

Nét đặc biệt của làng gốm Bàu Trúc là không làm bàn xoay như những làng gốm khác. Để tạo dáng hay làm hoa văn, bà Phan phải di chuyển vòng tròn xung quanh bình gốm. Dùng tay vuốt đất...Từ 1 khối đất sét để có được bộ sản phẩm gốm hoàn chỉnh người thợ 1000 vòng tròn. Qua bàn tay khéo léo của mình, những khối đất biến thành lọ hoa, bình nước, thành khương... Nhìn thì đơn giản, nhưng không được học, được rèn thì không ai làm được. Người không biết nghề đi vài vòng là mệt, hoa mắt chóng mặt, người khỏe thì đi được lâu nhưng sản phẩm gốm trong tay không ra hình dạng gì.

Bà Đoàn Thị Phan

Làng gốm Bàu Trúc , tỉnh Ninh Thuận

Không dùng bàn xoay người thợ đã mang đến cho gốm Bàu Trúc 1 nét đẹp riêng, hình dáng của gốm không tròn đều hoàn toàn. Nhưng chính vì thế gốm có nét đẹp tự nhiên, không sản phẩm nào giống sản phẩm nào.

Bà Đoàn Thị Phan

Làng gốm Bàu Trúc , tỉnh Ninh Thuận

Dù nắng, dù mưa... Vất vả là thế nhưng ngàn đời nay phụ nữ chăm vẫn trung thành với gốm, những bước chân vẫn nhịp nhàng kiên nhẫn theo từng chi tiết của những sản phẩm gốm. Đó là cách để những người phụ nữ giữ gìn nét độc đáo của dân tộc mình. Chăm chút từng đường vuốt nên người làm gốm Bàu Trúc không thể chạy theo số lượng…Tiền kiếm được chẳng đáng là bao nhưng những bước chân vẫn cứ miệt mài trên bàn xoay…

Bà Đoàn Thị Phan

Làng gốm Bàu Trúc , tỉnh Ninh Thuận

Bà Phan cho biết Sản phẩm gốm Bàu Trúc không dùng lò nung mà được nung lộ thiên ở nhiệt độ cao từ 5-6 giờ. Sản phẩm gốm Bàu Trúc sau khi nung sẽ có các màu đặc trưng: vàng đỏ, đỏ hồng, đen xám, nâu… mang dấu ấn độc đáo của gốm Chăm Pa. Với những sản phầm cần nhuộm màu, sau khi nung sẽ được phun hoặc ngâm nước chiết xuất từ cây cây thị- một loài cây lấy ở trên núi của vùng Ninh Thuận.

Bây giờ, cả làng chỉ còn vài chục hộ gia đình trên tổng số 400 hộ của làng làm gốm. Sản phẩm cũng chỉ để bán cầm chừng mỗi khi có khách du lịch ghé qua làng. Nghề làm gốm cũng là cha truyền con nối, không có trường lớp nào dạy, lại cộng thêm vất vả nên giờ lớp trẻ không theo nghề.

Bà Đoàn Thị Phan

Làng gốm Bàu Trúc , tỉnh Ninh Thuận

Thưa quý vị, Những sản phẩm quen thuộc của Bài Trúc là ấm nước, nồi nấu cơm, bình cắm hoa..tất cả đều gắn liền với hình ảnh người phụ nữ chăm chịu thương chịu khó. Nhưng hẳn nhiều người sẽ bất ngờ khi biết rằng người nâng tầm gốm và đưa gốm chăm ra khỏi lũy tre làng lại là 1 người đàn ông.

Sinh ra và lớn lên ở làng gốm Bàu Trúc, đất - khói và những sản phẩm gốm đã đi sâu vào tiềm thức của Đàng Xem. Thấy các bà các mẹ quanh năm ngày tháng làm gốm mà thu nhập chẳng đáng là bao, Đàng Xem muốn làm 1 điều gì đó để thay đổi nếp suy nghĩ, nếp làm ăn của người dân Bàu Trúc...

Ông Đàng Xem

Làng gốm Bàu Trúc - tỉnh Ninh Thuận

Những ngày đầu bắt tay vào làm gốm, Đàng Xem nhận không ít lời qua tiếng lại vì người Bàu Trúc xưa nay không có người đàn ông nào làm gốm. Bỏ ngoài tai những lời xì xào đó, Đàng Xem vẫn say sưa với những tác phẩm gốm của mình.

Ông Đàng Xem

Làng gốm Bàu Trúc - tỉnh Ninh Thuận

Vận dụng cách làm cũ là thủ công, không dùng đến máy móc nhưng người đàn ông làm gốm Chăm này không đi vào con đường mòn của các Bà các mẹ các chị…Ông có sự đột phá về kiểu dáng, chi tiết. Những sản phẩm đầu tiên của ông là những chiếc giỏ hoa, phù điêu, bình hoa trang trí – những sản phẩm hoàn toàn khách so với gốm gia dụng trước đây của Bàu Trúc.

Ông Đàng Xem

Làng gốm Bàu Trúc - tỉnh Ninh Thuận

Gốm của Đàng Xem còn gây được ấn tượng mạnh hơn khi mang cả những nét văn hóa chăm vào gốm. Từ đề tài trên phù điêu cho đến những nét hoa văn trên bình gốm, phần lớn đều lấy ý tưởng từ tích cũ hay tín ngưỡng của người chăm. Với người đàn ông này mỗi tác phẩm giống như 1 câu chuyện kể về dân tộc Chăm. Chúng mang hơi thở của cuộc sống Chăm, con người Chăm.

Ông Đàng Xem

Làng gốm Bàu Trúc - tỉnh Ninh Thuận

Tuy nhiên vì cách làm quá mới mà bản thân chưa biết cách tiếp thị nên trong 2 năm đầu những sản phẩm gốm của Đàng Xem không thể tiêu thụ được....Những bình gốm, bức phù điêu với chi tiết phóng khoáng, màu sắc hoài cổ...tất cả đều chỉ nằm ở 1 góc vườn như thế này.

Ông Đàng Xem

Làng gốm Bàu Trúc - tỉnh Ninh Thuận

Mọi việc chỉ thay đổi khi năm 2002, làng gốm Bàu Trúc tiếp đón 1 đoàn sinh viên đến từ trường Đại học Mỹ thuật về thực tế. Vài tháng sau, ông nhận được đơn đặt hàng 3 triệu đồng . Xưa nay gốm Bàu Trúc làm ra chỉ để đi bán dạo, vì thế, đây là đơn đặt hàng lớn nhất của gốm Bàu Trúc vào thời điểm đó.

Ông Đàng Xem

Làng gốm Bàu Trúc - tỉnh Ninh Thuận

Ông Đàng Xem cũng là người đầu tiên mở 1 cửa hàng gốm để cho khách du lịch tới xem sản phẩm - đây cũng là việc mà chưa người làng Bàu Trúc nào nghĩ tới. ..

Bây giờ ở làng gốm Bàu Trúc, Đàng Xem không còn là người ngoại đạo duy nhất nữa. Nhiều người đàn ông trong làng đã nối tiếp Đàng Xem bắt tay vào làm gốm mỹ nghệ, vừa là để mưu sinh vừa là để gìn giữ nghề của quê hương mình. Làng gốm với nhiều người bây giờ còn là cách để báo đáp tưởng nhớ công ơn của các bậc sinh thành.

Ông Trương Văn Tận

Làng gốm Bàu Trúc - tỉnh Ninh Thuận

Làng gốm Bàu Trúc giờ đây khá nhộn nhịp. Đời sống của người dân cũng khấm khá hơn với những ngôi nhà được xây dựng khang trang. Vào các ngày lễ, tết hay lễ hội của đồng bào Chăm, rất đông du khách đến tham quan. Tại đây, du khách được các nghệ nhân hướng dẫn có thể tự tay làm những chiếc cốc, chiếc đĩa; tự tay vẽ hoa văn và nung trên lửa rồi mang về làm kỷ niệm, nhiều người rất thích thú.

Gốm Bàu Trúc không có khuôn mẫu, các nghệ nhân có thế thả sức sáng tạo để nặn thành những sản phẩm phong phú, thổi vào đó cái hồn và những tâm tư của phụ nữ Chăm. Những câu chuyện giản dị trong đời sống, những nét văn hóa đặc trưng của người Chăm đều được đưa vào gốm. Dù hiện nay, không nhiều người làm gốm Chăm , nhưng niềm yêu nghề và lòng tin nghề sẽ được gìn giữ chưa bao giờ vơi trong người nghệ nhân. . Những sản phẩm được nhào nặn với tất cả cái hồn cái tình của người thợ gửi trọn vào đất...Tới đây chúng tôi cũng xin khép lại chương trình CSNN ngày hôm nay. Xin chào và hẹn gặp lại quý vị trong những chương trình sau.

 

Bình luận

Bình luận chủ đề này!
1 - / bản ghi