Thông tin về nhà nông vì nhà nông

Cuộc sống nhà nông | Tinh hoa từ cây tre Việt - CSNN 292

Cuộc sống nhà nông | Không ai biết tự bao giờ, hình ảnh những lũy tre xanh, thẳng tắp, kiên cường vươn lên cho dù đất cằn sỏi đá, những rặng tre trùm bóng mát nơi xóm ngõ đã trở nên quen thuộc với bao thế hệ người Việt Nam. Từ xa xưa, người Việt đã biết dùng cây tre để tạo ra những sản phẩm phục vụ cho đời sống sinh hoạt hàng ngày như: Rổ, rá, dần sàng, rồi đến những chiếc chõng nằm nghỉ ngơi… Theo thời gian, qua đôi bàn tay tài hoa của con người, những sản phẩm từ cây tre được sản xuất ra ngày càng tinh xảo, đa dạng. Có những ngôi làng mà ở đó, cây tre đã trở thành cuộc sống và sản xuất sản phẩm từ tre cũng đã trở thành nghề giúp họ có cuộc sống ấm no hơn.

Cuộc sống nhà nông | Chiếc chõng nhìn giống như chiếc giường, nhưng nhỏ và hẹp hơn, dùng để nằm, ngồi nơi hiên nhà ... Mộc mạc, đơn sơ, nhưng vô cùng chắc chắn - chiếc chõng xưa kia là một trong những biểu tượng cho sự tài hoa của người nông dân Việt Nam. Tuy nhiên, ngày nay, chõng tre chỉ còn thấp thoáng hiện hữu ở một số làng quê Việt...

Thôn Hà Tây 1, xã Điện Hòa, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam …Bao quanh ngôi làng là những rặng tre vẫn rì rào suốt đêm ngày, bình dị mà yên ả. Những rặng tre vững chắc bao bọc làng và cũng là nguyên liệu giúp người dân trong làng mưu sinh bằng nghề đóng chõng tre truyền thống.

Đóng chõng tre từng là nghề mang lại thu nhập chính cho người dân thôn Hà Tây 1 nhưng ngày nay, thôn chỉ còn khoảng 20 hộ theo nghề. Trong đó, gia đình ông Phạm Công Dũng là hộ sản xuất nhiều nhất mặt hàng này. Ông cho biết, chõng tre tuy nhìn thô mộc nhưng lại rất bền chắc. Có được điều đó là nhờ người làm đã rất tỉ mỉ trong khâu chọn nguyên liệu.

Ông Phạm Công Dũng – Xã Điện Hòa, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cho biết: "Khó lắm, trong 1 bụi tre mình chọn được 2-3 cây là cũng khó lắm ... Tre tốt là tre phải già mà đúng mùa. Đúng mùa là ko có con mọt nó ăn. Nói chung mùa là tháng giêng, tháng 2, tháng 3 chặt nó tốt hơn. Còn cỡ tháng 4, tháng 5, tháng 6 tre nó thua hơn vì tre nó sinh con dò dò con mọt nó ăn cây tre này là nó bị hư liền".

 

Trong cả rặng tre, những người làm chõng chỉ chọn những cây tre già và đặc, thân thẳng, chưa mọc cây con, nếu chọn cây tre đã có cây con thì khi đó tre không được chắc vì phải tích nước để nuôi cây con. Đây là kinh nghiệm mà bao thế hệ làng Hà Tây 1 đã truyền nối cho nhau từ hàng chục năm qua.Tre được chọn sẽ được ngâm trong ao bùn từ 6 tháng đến 1 năm rồi phơi khô để chống mỗi mọt. Công đoạn phơi tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự sát sao và tinh tường của người làm chõng ...

Ông Phạm Công Dũng – Xã Điện Hòa, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cho biết thêm: "Thời gian mình phải ngó chừng nó khô bên này rồi thì mình phải lật qua bên khác. Nó khô tiếp bên khác rồi thì mình vác đi mình cắt mình làm.  ví dụ già quá thì nó nứt mình để quá liều thì nó nứt.  Nó rút hết nước ra thì đủ tiêu chuẩn, Cây tre này nó khô rồi, khô tới trong ruột nó rồi, nhưng mình chỉ để trong vòng vài ngày nữa là nó sẽ nứt. Nứt là coi như cây tre này trời mà mưa vô là nước nó đọng là cây tre hư liền. Cho nên tới thời điểm là mình phải vác vô mình cắt hoặc vác vô làm liền, chứ nếu không để qua ngày sau là nó bị nứt."

Không có máy móc, chỉ với những công cụ đơn giản như thế này, những người làm chõng tre như ông Dũng phải ước tính sao cho khoét lỗ thật chuẩn để gắn kết các ống tre, tạo nên bộ khung vững chắc cho chiếc chõng...

Ông Phạm Công Dũng – Xã Điện Hòa, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cho hay: "Khó lắm. Khó lắm bời vì người ta mới làm là cái lỗ ni nếu người ta đục không cẩn thận là ở ngoài nó to mà vô trong thì nó nhỏ là cái cây nó đút vô ko lọt. Như cái hũ với cái ly ấy, miệng bự mà vô nó ko lọt ... Hồi mới làm  đục coi như bể mấy cái chân này luôn ..."

Chiếc chõng tre không sử dụng đinh để gắn kết như các vật liệu gỗ thông thường mà là những thanh tre nhỏ này. Công việc đóng khung nặng nhọc thì thường do những người đàn ông phụ trách còn phụ nữ sẽ sử dụng đôi tay khéo léo của mình để làm mặt chõng.  Bà Từ Thị Đong đã gắn bó chẻ mây, bện nan tre từ năm 10 tuổi đến nay, bà là một trong những người chẻ mây nhanh nhất làng.

Bà Từ Thị Đong - Xã Điện Hòa, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cho biết: "Mây ni mình chẻ mà không quen mình không ấy cái tay đều mà chẻ là bắt đầu từ cái đầu ngọn c hẻ xuống chứ không phải chẻ cái đầu gốc mà chẻ lên nó lở hết."

 

Với một sợi mây to làm trục như thế này, người làm chõng sẽ dùng sợi mây nhỏ để bện chặt các thanh tre với trục mây chính. Tính cả công chẻ mây, chẻ nan, và bện, trung bình một người một ngày chỉ làm được một mặt chõng như thế này. Cũng như ông Dũng, bà Đong, ông Phạm Văn Nuôi đã gắn bó và sống bằng với nghề làm chõng từ khi còn trẻ... đến nay là gần 40 năm.

Mặc cho sự thay đổi của đời sống, ông vẫn tin rằng chõng tre sẽ vẫn có chỗ đứng trên thị trường ...Và nghề đóng chõng tre tại làng Hà Tây sẽ không bao giờ biến mất. Một trong những động lực tạo niềm tin cho ông, đó là con trai ông, anh Phạm Thành Trung, mặc dù đi làm công ty bên ngoài nhưng anh nhưng vẫn quyết tâm nối nghề của cha mẹ.

Anh Phạm Thành Trung - Con trai ông Nuôi cho hay: "Tôi học ông bà già ba mẹ năm 12-13 tuổi ... Ngoài thời gian làm việc ở công ty thì cũng về giúp đỡ. Nó cũng giúp phần nào cho đời sống gia đình. Giờ thì làm phụ giúp sau hết tuổi lao động thì vẫn về làm tiếp ngành này..."

Những chiếc chõng tre trông  thô mộc nhưng lại rất bền, nó có thể được sử dụng từ 50-60 năm. Cho đến nay, chẳng ai rõ nghề đóng chõng tre ở làng Hà Tây có từ bao giờ, chỉ biết đời này qua đời khác, các thế hệ tại ngôi làng vẫn truyền nhau những bí quyết đóng chõng bền chắc. Có nhiều ý kiến lo ngại rằng chõng tre sẽ biến mất trong cuộc sống hiện đại, nhưng tại làng Hà Tây 1, nỗi lo này dường như không tồn tại. Bất chấp sự ra đời của những loại giường gỗ bắt mắt, chõng tre của ngôi làng vẫn được nhiều nơi đặt mua. Trung bình mỗi năm, có hơn 7000 chiếc chõng được xuất bán từ đây. Với niềm tin vào tương lai, những hộ dân ở làng Hà Tây vẫn ngày đêm miệt mài đóng những chiếc chõng tre mộc mạc, giản dị.

Cũng ngày đêm cặm cụi bên những ống tre giống như ông Dũng, bà Đong, ông Nuôi nhưng  ông Võ Thành Viễn ở An Giang lại trọn cho mình những sản phẩm đa dạng hơn. Qua đôi tài hoa của ông, cây tre bông, vốn là một loài tre quý, đã hóa thân thành chùa Một Cột, Ngọ Môn Huế, Tháp Mười, xuồng ba lá, nhà sàn… Những sản phẩm tre bông do ông làm ra không đơn thuần dùng để trang trí mà đó còn là nơi ông gửi gắm tình yêu và tâm hồn mình.

Ông Viễn bắt đầu gắn bó với những sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ năm 1971. Thời gian đầu ông chọn cây tăm xỉa răng là nguyên liệu chính để ghép thành những sản phẩm nhỏ bé, tinh xảo. Về sau, trong một dịp tình cờ ông phát hiện ra vẻ đẹp của cây tre bông và ông đã gắn bó đến tận ngày hôm nay.

 

Ông Võ Thành Viễn - Chủ cơ sở trẻ bông ghép gỗ Viễn Thành, TP Long Xuyên, tỉnh An Giang cho hay: "Cái ưu điểm của cây tre bông thứ nhất là nó cứng, bóng và nó có độ rắn hơn. Và tôi chọn cây tre bông vì nó có độ rắn hơn. Tôi chọn cây tre bông vì nó có nét đẹp tự nhiên, nó có những vết nâu, nó sẽ đẹp hơn. Cho nên từ ngày tôi biết cây tre bông đến giờ thì tất cả những sản phẩm tôi đều phối từ cây tre bông mà ra thành những sản phẩm lưu niệm."

Với ông Viễn, cây tre bông là một nguyên liệu quý. Hiện nay ở An Giang có cù lao Ông Hổ, cù lao Giêng còn trồng được giống tre quý này. Mỗi tuần, ông đều đến cù lao Ông Hổ để tìm mua những cây tre ưng ý. Là người làm ra những sản phẩm mỹ nghệ từ tre bông đầu tiên nên việc gì ông cũng tự mày mò tìm hiểu, tự làm rồi cũng tự rút kinh nghiệm cho bản thân. Nhờ vậy, ông Viễn có thể hiểu rõ cây tre bông như chính bản thân mình. Và chỉ có như thế, ông mới có thể phát huy hết vẻ đẹp mà thiên nhiên dành tặng cho tre bông.

Ông Võ Thành Viễn - Chủ cơ sở tre bông ghép gỗ Viễn Thành, TP Long Xuyên, tỉnh An Giang cho biết thêm: "Khi mà sử dụng cây tre nó có 4 hướng: đông, tây, nam, bắc. Và cây tre bông này có 4 hướng khác nhau. Ví dụ như hướng đông thì cây tre n1o có từng bệt, hướng tây thì bông nhỏ nhỏ như hạt mè, hướng nam và hướng bắc thì cây tre nó ăn liền, lên bông 1 khúc nâu. Thường thường tôi làm thì chọn cây tre hướng đông hoặc hướng nam, bắc. Còn hướng tây thì mình làm tranh như cỏ này nọ đó."

Cây tre bông khi còn tươi thì cũng giống như các loại tre khác. Do đó, khi mua về, ông Viễn phải được xử lý bằng cách ngâm tre qua phèn xanh để làm nổi lên những hoa văn trên thân tre.

Ông Võ Thành Viễn - Chủ cơ sở tre bông ghép gỗ Viễn Thành, TP Long Xuyên, tỉnh An Giang cho hay: "Cái phèn xanh này mua đâu cũng không có, tôi mới đi vô mấy cái tiệm bán dụng cụ tiệm vàng, thợ bác đó tôi mới mua 1 kg đem về ngâm thử. Sau khi ngâm thử rồi tôi mới đem về phơi dưới nắng thì thấy nó có một cái ánh sáng lạ hơn so với phơi tự nhiên. Nó vừa giữ được màu xanh, vừa sạch, vừa tẩy được những cái chất xanh trong cây tre."

 

Mỗi một sản phẩm tre bông ra đời, dù đơn giản hay cầu kỳ, phức tạp đều đòi hỏi sự công phu, tỉ mỷ trong từng công đoạn, từng chi tiết, từ cưa tre, ngâm tre, đều phải rất khéo léo. Xưởng làm việc của ông Viễn chỉ rộng chừng 10 mét vuông và chỉ có 2 người làm việc. Chị Dung, cháu gái của ông Viễn đã sống ở đây từ thuở nhỏ. Do đó, chị đã được ông Viễn truyền cho niềm đam mê với cây tre bông và cả nhiệt huyết làm nghề.

 

Theo chị Lê Thị Kim Dung: "Những sản phẩm này mình thấy tỉ mỉ, nhỏ, lạ khi mình làm thì mình gởi cái hồn mình vào trong sản phẩm. Nhưng mình có thể làm 1 sản phẩm hoàn chỉnh hay là làm những công đoạn nào? Làm công đoạn thành phẩm, làm những công đoạn cuối như công đoạn này, sơn bóng."

Có thể thấy, sản phẩm qua bàn tay ông Viễn khá đa dạng từ các công trình kiến trúc nổi tiếng đến bộ kỷ trà, ống đựng viết, gạt tàn, nhà sàn… Đặc biệt, bộ sản phẩm Mai - Lan - Cúc – Trúc này đã giúp ông Viễn đạt giải và được Hiệp hội Làng nghề truyền thống trao bằng công nhận sản phẩm ghép tre bông Viễn Thành là sản phẩm truyền thống vào năm 1999.  Hầu hết những sản phẩm đều phảng phát một chút xưa cũ, mang đậm nét văn hoá truyền thống của người Việt Nam. 

Ông Võ Thành Viễn - Chủ cơ sở tre bông ghép gỗ Viễn Thành, TP Long Xuyên, tỉnh An Giang cho biết: "Trong nghề nghiệp mình thì mình rất đam mê về cái văn hóa Việt mình. Bằng mọi giá dù ai không ngó tới nhưng mà tôi vẫn làm, dẫu có mai một gì đó thì tôi vẫn quyết tâm theo văn hóa Việt. Vì trước đây thầy tôi có nói, văn hóa Việt ngàn năm yêu dấu, đất nước Nam muôn thuở khắc ghi thành ra bổn phận mình con cháu về sau phải cố gắng gìn giữ lại."

Ông Viễn đã dành gần trọn cuộc đời cho những sản phẩm từ cây tre bông. Với ông, đây không chỉ là đam mê mà còn là cách mà ông góp phần sức của mình để gìn giữ những nét đẹp văn hóa cổ truyền.

 

Tình yêu với cây tre còn được truyền đến cả những người trẻ tuổi…Là thế hệ sau ông Viễn, anh Nguyễn Đình Hưng ở phường Phú Hòa – TP Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế  biết đến việc đan lát các sản phẩm từ tre khoảng 30 năm trước, khi ấy anh mới 14 tuổi. Bố anh là người đã truyền đạt tình yêu tre đến cho anh. Đam mê với các sản phẩm từ tre, anh Hưng đã thành lập cơ sở thủ công mỹ nghệ của riêng mình với cái tên Tre Việt vào năm 2007. Trước đó, đã có rất nhiều làng nghề sản xuất tre nổi tiếng. Vì vậy, để có chỗ đứng trên thị trường và tạo được hình ảnh riêng, anh Hưng luôn tìm tòi các sản phẩm mới lạ, độc đáo.

Cũng giống như các nghệ nhân làm tre khác, anh Hưng luôn chú trọng từ khâu chọn tre nguyên liệu. Bởi tre cũng có nhiều loại khác nhau, và không phải loại nào cũng có thích hợp cho sản phẩm của anh. Bộ khay đựng ấm chén này cũng được sản xuất bằng tre nhưng nó khác biệt ở điểm là nó được kỳ công khảm trai và lồng hoa văn vào giữa những thanh tre đan ghép. Nhờ vậy chiếc khay bằng tre dù giản dị nhưng lại rất trang nhã.

Hay những chiếc đèn này tre này cũng vậy, vẫn từ nguyên liệu tre những anh Hưng luôn chọn những kiểu dáng độc đáo, mới lạ như: đèn nơm cá, đèn ốp tường. Đặc biệt, những chiếc đèn của anh Hưng không chỉ thuần túy là đang ghép các thanh tre với nhau mà còn được lồng nhiều hoa tiết, hoa văn phong phú. Riêng đèn ống đã có hơn 30 kiểu hoa văn khác nhau.

Cây đèn ngũ giác này là thành quả sau của sự lao động, sáng tạo và dày công suy nghĩa của nghệ nhân Hưng. Khung đèn và các bộ phận của đèn đều được đưa vào vi tính đồ họa sao cho cân xứng, hài hòa nhất. Diềm đèn được ghép bởi hàng chục thanh tre mài óng, chuốt, thanh thoát. Làn can đèn được lồng hoa văn, mái đèn được chạm hình vây cá. 3 mặt đèn, anh Hưng dùng cưa lọng để lồng chữ Phúc, Lộc, Thọ,.. Tất cả tạo nên sự sang trọng và tinh tế của chiếc đèn làm bằng tre VIệt.

Là một người con xứ Huế, anh Hưng muốn hình ảnh của quê hương được quảng bá rộng rãi hơn.Vì vậy, những hình ảnh biểu tượng cho văn hóa, lịch sử của mảnh đất Huế đã được anh lựa chọn để sáng tạo trên những khúc tre.Xem tận nơi, ghi chép những thông tin quan trọng, phác thảo hình ảnh,… đó là cách để anh Hưng chuẩn bị cho sản phẩm mới của mình.

Bằng tất cả tâm huyết và đôi bàn tay khéo léo, những giá trị văn hóa lịch sử của xứ Huế như: Cửu Vĩ Thần Công, Tháp Thiên Mụ, Ngọ Môn đã được anh Hưng khắc họa sống động trên chất liệu tre. Hơn10 năm gắn bó với tre, anh Hưng đã sáng tạo được hàng trăm mẫu sản phẩm độc đáo. Sản phẩm của anh đã có mặt tại nhiều không gian trong và ngoài nước, từ các khu du lịch đến cả nhà sách, nhà vườn, được nhiều người tiêu dùng đón nhận.

Với khát vọng bảo tồn và phát huy tinh hoa nghề truyền thống, anh Hưng không giữ nghề cho riêng mình mà luôn sẵn sàng  truyền nghề  cho ai yêu thích. Hàng chục thợ lành nghề do anh đào tạo đã và đang phát triển nghề ở nhiều địa phương.

Ngày nay, hình ảnh các vật dụng từ tre đã lui dần vào ký ức, nhường chỗ cho những vật dụng hiện đại hơn nhưng ở đâu đó, những làng nghề tre truyền thống như thôn Hà Tây ở Quảng Nam hay những cơ sở sản xuất tre mỹ nghệ của anh Hưng, ông Viễn, không khí làm việc vẫn rất hối hả. Tiếng cưa cắt tre, mài dũa, đan lát vẫn vang lên ngày đêm…Họ cứ cần mẫn bên những khúc tre thô mộc như thế mỗi ngày, dành trọn tâm huyết cùng đôi tay tài hoa để giữ hồn tre Việt qua từng sản phẩm, cũng là gìn giữ nét đẹp của làng quê Việt Nam.

 

Bình luận

Bình luận chủ đề này!
1 - / bản ghi