Thông tin về nhà nông vì nhà nông

Từ nông thôn nhìn ra thế giới | Thực trạng phá rừng làm nông nghiệp trên thế giới

Từ nông thôn nhìn ra thế giới | Từ đầu mùa mưa đến nay, những trận lũ ống, lũ quét đi qua đã để lại những hậu quả nặng nề cho bà con các tỉnh miền núi phía Bắc như Hà Giang, Yên Bái, Lai Châu… Nhiều bản làng bị xóa sổ, thiệt hại lớn về người và tài sản. Thiên tai liên tiếp xảy ra vào những năm gần đây với mức độ ngày càng nghiêm trọng. Một trong những nguyên nhân chính của hiện tượng thời tiết cực đoan này là do con người đã khai thác, chặt phá rừng đầu nguồn,trong đó có thực trạng chuyển đổi mục đích trồng rừng sang làm nông nghiệp. Không chỉ ở Việt Nam, tại nhiều nơi trên thế giới, hệ sinh thái bền vững của rừng đang bị phá vỡ, nguồn tài nguyên vô giá của nhân loại đang bị đe dọa.

Từ nông thôn nhìn ra thế giới | Thực trạng phá rừng làm nông nghiệp trên thế giới

Những nhà nghiên cứu trên thế giới cho biết: Rừng chiếm 30% diện tích trái đất. Tuy nhiên, mỗi năm một vạt rừng có diện tích bằng nửa nước Anh bị tàn phá. Với tốc độ chặt phá rừng như hiện nay, thì ước tính chỉ khoảng 100 năm nữa, toàn bộ rừng mưa nhiệt đới trên hành tinh của chúng ta sẽ biến mất. Nông nghiệp được cho là tác nhân lớn nhất gây ra thực trạng này!

Cách đây 200 năm, rừng chiếm 50% diện tích hành tinh, hiện diện tích rừng che phủ chỉ chiếm 30%. Riêng từ năm 2000-2012, 427.350 ha rừng đã biến mất.

Nông nghiệp được cho là nguyên nhân hàng đầu gây ra tàn phá và suy thoái rừng tại châu Phi, Mỹ Latin và châu Á. 80% diện tích rừng bị chặt phá tại các châu lục này để phục vụ mục đích nông nghiệp.

Rừng Amazon là rừng mưa nhiệt đới lớn nhất hành tinh. Brazil và Peru là hai nước có diện tích rừng Amazon lớn nhất. Khoảng 17% diện tích rừng đã mất trong vòng 50 năm trở lại đây, chủ yếu do biến đổi đất rừng thành bãi chăn thả gia súc. Với tốc độ hiện tại, Rừng Amazon có thể sẽ biến mất hoàn toàn chỉ sau vài thập niên nữa.

Mới đây, Bộ môi trường Peru cảnh báo trong 6 tháng đầu năm nay, 23.000 ha diện tích rừng nhiệt đới Amazon tại nước này đã bị đốt phá. Trong khi đó, Bộ Môi trường Brazil cho biết diện tích rừng Amazon ở nước này bị tàn phá hoặc bị đốt trong năm 2016 đã lên tới mức báo động 800.000ha, tăng gần 30% so với năm 2015. Trong hàng chục năm qua, người dân đã phá rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất rừng sang đất canh tác để sản xuất nông nghiệp.

Đông Nam Á chiếm đến 20% diện tích che phủ rừng thế giới. Indonesia là điểm nóng nhất về tình trạng chặt phá rừng tại khu vực, tiếp đến là Malaysia, Việt Nam, Campuchia và Thái Lan. Theo báo cáo số liệu năm 2005 của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), Việt Nam là nước có tỉ lệ phá rừng nguyên sinh đứng thứ 2 trên thế giới, chỉ sau Nigeria.

Cụ thể tại Việt Nam: Theo Tổng cục Lâm nghiệp (Bộ NN&PTNT), chỉ hơn 5 năm (2012-2017), diện tích rừng tự nhiên bị mất do chuyển mục đích sử dụng rừng tại các dự án được duyệt chiếm 89% tổng diện tích rừng bị giảm; còn lại là do phá rừng trái pháp luật làm mất 11%.Chỉ trong vòng 50 năm trở lại đây, nước ta đã mất gần chục triệu hecta rừng. Độ che phủ của rừng năm 1943 là 42,6%, đến năm 1993 chỉ còn l-ại 27,7%. Riêng về rừng tự nhiên cả nước năm 1993 còn được 8,84 triệu hecta so với năm 1985 đã giảm 200.000 hecta, bình quân hàng năm giảm mất khoảng gần 30.000 hecta.

Nguyên nhân chính là do sự gia tăng dân số nhanh chóng, khai thác gỗ bât hợp pháp, phát triển kinh tế thiếu kiểm soát và lấy đất làm nông nghiệp. Ước tính, Đông Nam Á đã mất đi 50% rừng nguyên sinh ,và một số khu rừng mưa nhiệt đới lớn của khu vực này được cho là sẽ biến mất vào năm 2022, cùng với đó là mất đi môi trường sống của các loài hoang dã.

Rừng mưa nhiệt đới giữ carbon hơn bất kỳ loại rừng nào. Rừng Amazon ở Nam Mỹ là rưng mưa lớn nhất thế giới, lưu giữ đến một nửa lượng carbon mà tất cả các khu rừng trên thế giới lưu trữ.Tuy nhiên gần 1/5 diện tích rừng amazon bị tàn phá trong vòng 4 thập kỷ. Khi rừng bị đốt, khí carbon lưu giữ sẽ thoát vào khí quyển, thúc đẩy quá trình nóng lên toàn cầu, khiến hạn hán nặng hơn. Sự suy thoái rừng Amazon góp phần lớn vào biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, thế giới cũng đang trong một cuộc suy thoái các loài động thực vật quy mô lớn. Khoảng từ 20-50% tất cả các loài đang bị đe dọa chủ yếu vì môi trường sống bị tàn phá do sự tàn phá rừng. Tại Australia, 40% rừng bạch đàn độc đáo hiện đã biến mất, hậu quả là gấu túi Koala cũng bắt đầu biến mất. Chỉ trong 2 năm từ 2012 đến 2014, khoảng 100 nghìn mẫu đất rừng này của bang Queensland đã bị chặt đi nhường đất cho sự phát triển, khiến loài gấu túi koala dễ bị tuyệt chủng.

Các loài động thực vật biến mất cũng đồng nghĩa với sự biến mất đi tính đa dạng sinh học., trong đó có nhiều nguồn gene quan trọng, tác động đến chuỗi thức ăn ,đe dọa an ninh lương thực thế giới.

Cùng với sự suy giảm diện tích rừng là sự thu hẹp khu vực sinh sống của nhiều cộng đồng bản xứ vốn quen với sống dưới tán rừng, làm giảm sự đa dạng văn hóa.

"Trồng cam sẽ thành tỷ phú". Câu nói này đã khiến cho nhiều doanh nghiệp có đề án trồng rừng ngang nhiên chuyển đổi mục đích sang trồng cây có múi khi chưa được cấp phép của cơ quan có thẩm quyền. Tháng 9/2017, Kênh truyền hình nông nghiệp VTC16 nhận được đơn thư kêu cứu của người dân xã Qùy Hậu, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình khi mà rừng đầu nguồn mà họ bảo vệ bao đời nay bị tàn nghiêm trọng. Thay vào đó là 220 ha đồi trồng cam bạt ngàn của công ty TNHH Lâm Quế mọc lên giữa rừng sâu.

Phá rừng đầu nguồn trồng cam

Gần 3 năm trước tại cánh rừng đầu nguồn thuộc huyện Tân Lạc và huyện Cao Phong tỉnh Hòa Bình. Những chiếc máy xúc của công ty cổ phần Lâm Quế khai phá đất rừng làm việc hết công suất suốt ngày đêm… Nhiều cây rừng bị đốn hạ không thương tiếc… Hàng trăm ha đất rừng bị cày xới, san ủi để trồng cam, làm đường, múc đất ngăn suối nguồn để làm đập tích nước, mặc cho sự phản đối kịch liệt của người dân, thậm chí là đốt máy xúc của DN để phản đối.

Người dân xã Quy Hậu, Tân Lạc, Hòa Bình

Yêu cầu các anh cho nước chảy xuôi về dưới bản để chúng tôi dùng… chúng tôi không biết đất ở đâu cả nhưng là đầu nguồn của chúng tôi…

Nếu như gần 3 năm trước, những phần đất rừng bị khai phá còn trơ trọi, này đã mọc lên bạt ngàn là những rừng cam, thậm chí cả là những nhà kính được xây dựng chẳng thua kém gì một khu nông nghiệp công nghệ cao. Những con suối nguồn cũng không còn nguyên trạng… Thay vì màu trong xanh, giờ nó đã chuyển sang đục ngầu…Đây cũng là nguồn nước sinh hoạt chính của người dân xã Quy Hậu. Những mảnh ruộng thay vì mạ xanh, giờ toàn là đất đá từ đầu nguồn rừng trôi xuống vùi lấp.

Năm 2008, công ty cổ phần Lâm Quế được UBND tỉnh Hòa Bình cấp giấy chứng nhận đầu tư Dự án trồng và phát triển rừng Lâm Quế. Dự án có quy mô 280ha. Trong đó: mục tiêu làm giàu 151,1 ha rừng; bảo vệ 124,1 ha keo và 4,8 ha để xây dựng hạ tầng thiết yếu. Nhưng thay vì trồng keo, công ty Cổ phần Lâm Quế lại trồng cam. Cả một dự án lớn thực hiện sai mục tiêu, thế nhưng lạ lùng thay, Chi cục Kiểm Lâm tỉnh Hòa Bình lại khẳng định, việc trồng cam này là đúng quy định.

Ông BÙI XUÂN NHẪN Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm Lâm Hòa Bình, Sở NN&PTNT tỉnh Hòa Bình

Thực ra công ty cổ phần lâm quế được cấp phép trồng rừng và phát triển rừng, thì việc trồng cây ăn quả cũng là một trong cái cơ cấu cây trồng theo quyết định của tỉnh… Việc trồng rừng và phát triển rừng là nhằm mục đích phủ xanh và phát triển kinh tế. rừng sản xuất thì nó vừa có tác dụng là rừng kinh tế, vừa phải có tác dụng là rừng phòng hộ.

Quy định mà Chi cục Kiểm Lâm tỉnh Hòa Bình nhắc tới là quyết định số 35 về cơ cấu cây trồng, trong đó quy định cây ăn quả nằm trong cơ cấu cây trồng áp dụng cho rừng đặc dụng và phòng hộ, của UBND tỉnh Hòa Bình ban hành đầu năm 2016. Thế nhưng, công ty này lại ngang nhiên trồng cam trên đất rừng từ trước năm 2015 – thời điểm mà quyết định nói trên chưa hề ra đời.

Ông LÊ XUÂN HÀ - Trường phòng TN&MT huyện Cao Phong, Hòa Bình

Công ty cổ phần lâm quế có cải tạo 1 phần diện tích để trồng cây có múi vào trước năm 2015 theo như báo cáo của sở nn&ptnt có gửi. Trồng keo thì vào những tháng đầu năm 2017.

Không chỉ sai phạm trong việc trồng cam trên đất lâm nghiệp khi chưa được phép, công ty cổ phần lâm quế còn tiếp tục vi phạm quy định về thủ tục chuyển đổi mục tiêu của dự án trồng và phát triển rừng. Thậm chí còn không làm báo cáo đánh giá tác động môi trường theo quy định của Chính phủ, tức là dự án có quy mô trên 100ha bắt buộc phải làm báo cáo này.

Theo GS.TSKH Nguyễn Ngọc Lung – Nguyên Cục trưởng Cục Phát triển Lâm nghiệp, để xảy ra những sai phạm trên, trách nhiệm trước hết thuộc về Sở Tải Nguyên & Môi trường tỉnh Hòa Bình và Sở NN&PTNT tỉnh Hòa Bình.

GS.TSKH Nguyễn Ngọc Lung - Nguyên Cục trưởng Cục Phát triển Lâm nghiệp

Sở TN&MT có trách nhiệm tham mưu. Khi chủ dự án k trình đủ hồ sơ thì đừng có trình ký. Còn ông chủ tịch tỉnh vẫn ký thì là ông áy sơ xuất. Ông chủ tịch tỉnh ông duyệt là dự án k có cây có múi, bây giờ bổ sung cây có múi thì phải duyêt bổ sung, thì cơ quan cấp dưới phải tham mưu….

Những sai phạm và trách nhiệm cuối cùng của các cơ quan quản lý trong vụ việc trồng cam trên rừng đầu nguồn ở Hòa Bình đã rõ. Vậy nhưng, chưa một ai phải chịu trách nhiệm và bị xử lý... Còn những hệ lụy thì bao người người dân lại đang phải gánh chịu…

Trong vài chục năm trở lại đây, nông nghiệp mở rộng với tốc độ nhanh chóng nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng gia tăng trên toàn cầu. Để lấy đất cho canh tác nông nghiệp, con người đã lấn chiếm và tàn phá rừng. Thực trạng này đang diễn ra tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, hai ví dụ mà chúng tôi muốn đề cập đến sau đây tại Brazil và Indonesia, là hai trong số các khu vực tập trung rừng lớn nhất thế giới, để thấy con người đang tàn phá môi trường, đánh đổi sự bền vững vì những mục tiêu trước mắt như thế nào.

Nông nghiệp - Nguyên nhân khiến rừng bị suy thoái

Rừng Amazon là nơi sinh sống của hàng triệu loài sinh vật. Và đây chính là mối đe dọa lớn nhất đối với cánh rừng này. Vùng đô thị Sao Felix do Xingu,phía bắc Brazil nơi có đàn bò lớn nhất cả nước là thủ phạm lớn nhất gây ra nạn phá rừng vào năm 2008.

Ông Ian ThompsonGiám đốc chương trình Amazon, Brazil

"Ngành thịt bò chiếm một phần lớn diện tích đất tại đây và chủ yếu gây ra tàn phá rừng. Tuy nhiên với chưa đến 1 con bò trên một héc-ta đất nên sản lượng từ khu vực bị tàn phá này chiếm không nhiều."

Brazil là quốc gia xuất khẩu thịt bò lớn thứ hai thế giới sau Australia với đàn bò hơn 210 triệu con. Nhiều diện tích rừng phải hy sinh cho sự mở rộng của nông nghiệp. Năm 1974, nông dân nước này đã nuôi 15,8 triệu con bò tại các bang thuộc vùng Amazon và tới năm 2015, con số này đã lên tới 75 triệu con. Việc các trang trại nuôi bò xâm lấn đất rừng Amazon đã diễn ra trong suốt giai đoạn 1964-1985, tàn phá và làm mất 20% diện tích rừng tự nhiên của khu vực này trong suốt ba thập niên.

Trong khi đó tại Đông Nam Á, Indonesia được xem là điểm nóng về nạn phá rừng. Năm 2015, các đám cháy rừng tại đây là vấn đề thu hút sự chú ý của dư luận. Diện tích rừng mưa nhiệt đới của quốc gia này lớn thứ 3 thế giới. Tuy nhiên, tốc độ tàn phá rừng tại đây còn nhanh hơn cả Brazil. Trong năm 2012, 840 nghìn hecta diện tích rừng nguyên sinh của Indonesia bị phá hủy bất hợp pháp để lấy đất trồng cây cọ dầu. Đây là một loại nguyên liệu và nhiên liệu rất được ưa chuộng trên thế giới .Đảo Sumatra của Indonesia đã mất đi gần phân nửa diện tích rừng trong 30 năm qua, chủ yếu vì lý do này.

Ông Bustar Maitar - Tổ chức Hòa bình xanh

"Dầu cọ đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Indonesia và của người dân địa phương. Tuy nhiên, vấn đề là các công ty dầu cọ đang phá hủy rừng, trong khi rừng lại là nguồn cung thực phẩm cho các cộng đồng người dân bản địa."

Các nhà bảo vệ môi trường lo ngại rằng việc độc canh cây cọ không thể hỗ trợ sự đa dạng sinh học, mà còn đẩy môi trường rơi vào những thảm họa khôn lường.

Quay trở lại với câu chuyện rừng bị tàn phá tại Việt Nam. Không chỉ có rừng nguyên sinh nằm sâu trong đất liền bị chặt phá mà hiện nay người dân ở Cà Mau còn tự ý phá rừng bãi bồi, nhằm mở rộng diện tích thả nuôi sò huyết. Gây ra sạt lở nghiêm trọng bờ biển của xã Rạch Chèo, huyện Phú Tân, tỉnh Cà Mau.

Hàng trăm diện tích rừng mắm ở dọc tuyến sông Bảy Háp, thuộc ấp Rạch Chèo, xã Rạch Chèo, huyện Phú Tân, Tỉnh Cà Màu bị chặt phá để khoanh ô nuôi sò nhiều năm nay. Các đối tượng là chủ hộ nuôi sò đã ngang nhiên nạo hút bùn từ bãi bồi rồi đổ thẳng ra sông.

Ông Phan Văn Tiến - Xóm 14 Chủ, ấp Rạch Chèo, xã Rạch Chèo, huyện Phú Tân

Cái bức xúc của chúng tôi là báo với xã rồi mà xã không lên lập biên bản, cũng không kỷ luật. Cứ làm như thế này chúng tôi cũng không lấy nước vào vuông được.

Về phía UBND xã Rạch Chèo, mặc dù biết tới thực trạng này nhưng chưa có biện pháp nào để xử lý dứt điểm. Những năm qua, tỉnh Cà Mau là một trong những địa phương chịu nhiều ảnh hưởng nặng nề từ tình trạng biến đổi khí hậu. Trong đó, nạn sạt lở bờ sông, bờ biển đã khiến cho địa phương này mỗi năm thiệt hại nhiều tỷ đồng. Công tác phòng chống sạt lở của Cà Mau vốn đã khó khăn nay lại càng khó khăn hơn, nếu như ngay từ khâu quản lý của ngành chức năng còn lỏng lẻo như thế này.

Ông Dương Thanh Hải - Phó Chủ tịch UBND xã Rạch Chèo, huyện Phú Tân, Cà Mau

Tất nhiên cũng có thông qua Hội đồng nhân dân xã thống nhất các khu đất thuộc nhà nước quản lý mà chưa có sử dụng thì cũng cho bà con người ta thuê để canh tác sản xuất, tăng thêm thu nhập đồng thời có thu thêm, hỗ trợ ngân sách của địa phương.

Những rừng cây chắn sóng phải mất hàng chục năm để lớn lên. Thế nhưng chỉ vì lợi ích kinh tế trước mắt mà chúng đã bị chặt bỏ. Và hậu quả tác động đến môi trường sinh thái sẽ còn nặng nề hơn rất nhiều.

Rừng bị tàn phá để lấy đất canh tác nông nghiệp sẽ gây ra những tác động nghiêm trọng đến khí hậu, môi trường và hệ sinh thái. Trong khi đó, dân số gia tăng và nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm nông sản lại không có chiều hướng giảm. Do đó, vấn đề cần giải quyết là làm thế nào để có thể canh tác bền vững, vừa gia tăng được sản lượng mà lại không phá hủy đi các diện tích rừng đang có, cũng như tăng thêm độ che phủ cây xanh cho trái đất. Những cách làm sau đây có thể gợi mở một số giải pháp.

Canh tác bền vững bảo vệ rừng

Vợ chồng ông bà Lazir Soares de Castro mua đất chăn nuôi tại vùng Sao Felix do Xingu , phía bắc Brazil cách đây vài năm. Trên một diện tích rộng lớn, mỗi con bò gặm cỏ trên một khoảnh đất rộng tương đương với một sân bóng đá. Sản lượng đạt được rất thấp. Vì thế, gia đình nhà Castro đã thay đổi cách quản lý. Họ chia đất thành những đồng cỏ khác nhau và luân phiên chăn thả bò quanh các đồng cỏ. Cách làm này giúp đất có thời gian phục hồi và cỏ mọc tốt hơn, chất lượng cao hơn. Nhờ đó, năng suất cũng cao hơn, số bò nuôi thả trên mỗi héc-ta đất cao hơn gấp đôi. Không những thế, ông Castro còn giữ lại cây xanh trên đất của mình.

Ông LAZIR SOARES DE CASTRO - Người chăn nuôi, Brazil

"Cây cối, bụi cây được khuyến khích để lại giữa đồng cỏ để làm bóng mát cho bò. Đó là cách tốt nhất. bởi khu vực này rất nóng, gia súc luôn đi tìm bóng râm , và nằm dưới đó để nhai lại, bằng cách đó chúng biến thức ăn thành dinh dưỡng và tăng cân."

Còn tại Colombia, 9 trang trại tại Cacuta đã tham gia một dự án thí điểm, sử dụng đất chăn nuôi một cách khôn ngoan hơn, để tránh phải di chuyển gia súc đến các vùng đất mới, nhiều khả năng dẫn tới chặt phá rừng. Một trong các sáng kiến là di chuyển đàn bò từ đồng cỏ này sang đồng cỏ khác qua lối đi rộng 60cm. Như vậy, bò sẽ không giẫm và phá nát cỏ trên khắp cánh đồng.

Trong khi tại một trang trại khác, anh Phillip, 32 tuổi là đại diện cho một thế hệ chủ trang trại mới tại Colombia. Anh chuyển trang trại chăn nuôi của gia đình thành một trang trại sinh thái . Anh chính thức đăng ký 300 héc-ta trang trại làm khu vực bảo vệ môi trường, không sử dụng đồng cỏ ở những nơi rừng bắt đầu mọc lại.

Anh Phillip - Người chăn nuôi, Colombia

"Chúng tôi không mất đi bất cứ khả năng sản xuất nào cả. Thực tế, chúng tôi hưởng lợi từ việc tạo ra sinh khối, khí o-xy, đa dạng sinh học và dinh dưỡng cho đất.

Với những sản phẩm được tạo ra theo cách chăn nuôi bền vững, thị trường tiêu thụ là những nhà hàng ở thành phố lớn, giá trị mà anh Philipp thu về cũng cao hơn.

Trong khi đó tại Peru, sự phát triển của kinh tế cũng phải đánh đổi bằng sự hy sinh của rừng mưa nhiệt đới. Cà phê là cây trồng mang lại thu nhập cho người dân phía bắc Peru. Nhu cầu và giá cà phê đang tăng đã khiến người dân phá rừng lấy đất trồng trọt. Tại vùng Shampuyacu, trước đây có 4.000 ha rừng, giờ chỉ còn chưa đến 600ha. Hiện, người trồng cà phê tại đây đang được khuyến khích trồng cà phê và cây trồng khác song song với nhau.

Ông Alonso Castro - Giám đốc dự án, Chương trình bảo tồn thiên nhiên Peru

"Đây là nỗ lực nhằm bảo vệ rừng mưa nhiệt đới và giới thiệu các phương pháp canh tác thay thế cho người trồng cà phê. Điều này sẽ giúp họ nâng cao sản lượng mà không phải phá rừng để trồng thêm nữa."

Họ được dạy cách dùng phân bón tự nhiên để tăng độ màu mỡ cho đất. Ông Tomas Wajajai cũng giống như nhiều nông dân khác trong vùng, ông ươm cây cà phê trong vườn, tuy nhiên ông cũng ươm hơn 1 nghìn cây trồng loại khác. Những cây này sẽ sớm mọc cao ngay cạnh cây cà phê.

Ông Tomas Wajajai - Nông dân trồng cà phê, Peru

"Rất khó thuyết phục người dân trồng loại cây mới và giải thích về lợi ích. Chúng tôi đã nói về điều này với tất cả mọi người và làm cho nhiều người quan tâm. Giờ họ đang trồng cả cà phê và cây trồng khác. Những cây trồng đó sẽ làm bóng mát cho cây cà phê."

Sự mở rộng chăn nuôi và trồng trọt không phải lúc nào cũng cần mở rộng diện tích mà có thể theo cách gia tăng sản lượng và năng suất trên cùng diện tích đất sử dụng, trong sự cân bằng hài hòa giữa phát triển nông nghiệp và môi trường.

Nhiều năm nay, Nhà nước, nhà khoa học đã liên tục cảnh báo về nạn phá rừng và hệ lụy thảm khốc khi mà rừng chảy máu. Trồng rừng bền vững là đề án mà các địa phương cần thực hiện một cách nghiêm túc. Vấn đề chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp không phải là vấn đề riêng ở bất kỳ quốc gia nào mà đã trở thành cảnh báo trên toàn thế giới, khi "lá phổi xanh" của trái đất đang bị đe dọa.

Bình luận

Bình luận chủ đề này!
1 - / bản ghi